Η χαμένη πρωτεύουσα της Αιγιάλειας επανέρχεται στο φως
Η σημερινή Αιγιάλεια διατηρεί την αρχαιότατη ονομασία της χώρας, πριν αυτή μετονομαστεί σε Αχαΐα μετά την εγκατάσταση των Αχαιών στα τέλη της Μυκηναϊκής περιόδου (11ος αι. π.Χ.). Στην εύφορη γη της, κτίστηκε ήδη στην προϊστορική περίοδο (14ος αι. π.Χ.) η Ελίκη που αναδείχθηκε σε πρωτεύουσα πόλη, αρχικά της Ιωνικής και, στην συνέχεια, της Αχαϊκής Δωδεκάπολης. Το όνομά της, η πόλη οφείλει στην πριγκίπισσα Ελίκη, κόρη του ντόπιου βασιλιά των Αιγιαλέων Σελινούντα και σύζυγο του Ίωνα, αρχηγού των Ιώνων. Η Ελίκη πόλη, που αναφέρεται ως «ευρεία» στην Ιλιάδα του Ομήρου, έλαβε μέρος στην Τρωϊκή εκστρατεία υπό τον βασιλιά των Μυκηνών Αγαμέμνονα, στέλνοντας πλοία. Ο μεγάλος ποιητής αναφέρεται επίσης στο σπουδαίο ιερό του Ελικωνίου Ποσειδώνος, του «αγιώτερου» ιερού των Ιώνων κατά τον περιηγητή Παυσανία, που βρισκόταν στην Ελίκη, στο οποίο τελούνταν γιορτές —τα «Πανιώνια»— προς τιμήν του θεού και όπου αφιέρωναν «πολλά και όμορφα δώρα» όλοι οι Έλληνες.
Η αδιαμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία της Ελίκης ως πολιτικοθρησκευτικού κέντρου των αχαϊκών πόλεων, διατηρήθηκε ακλόνητη για τουλάχιστον μία χιλιετία, μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 4ου αιώνα π.Χ., οπότε τον χειμώνα του 373 π.Χ. την έπληξε μεγάλη φυσική καταστροφή. Ισχυρός σεισμός και μεγάλης έκτασης πλημμύρα από την θάλασσα (τσουνάμι) είχε σαν αποτέλεσμα την κατακάλυψη μεγάλου μέρους της πόλης κάτω από τα νερά και τον θάνατο των περισσότερων από τους κατοίκους της. Η εντυπωσιακή αυτή καταστροφή που συνέβη μόλις μια δεκαετία πριν από την συγγραφή των διαλόγων του Πλάτωνα για την μυθική Ατλαντίδα, θεωρείται πως ενέπνευσε στον φιλόσοφο την περιγραφή της εξαφάνισης της μυθικής αυτής χώρας. Έτσι, η Ελίκη αναζητήθηκε από νωρίς με την προσδοκία της επαναφοράς στην ζωή μιας άλλης Πομπηΐας, με την οποία πρώτος σύγκρινε την χαμένη πόλη ο αείμνηστος αρχαιολόγος Σπύρος Μαρινάτος που ξεκίνησε στα μέσα του περασμένου αιώνα τις πρώτες οργανωμένες έρευνες για τον εντοπισμό της. Όμως, οι έρευνες που εστιάστηκαν στον υποθαλάσσιο χώρο, έληξαν το 1972 χωρίς συγκεκριμένο αποτέλεσμα.
Η αναζήτηση της Ελίκης έκτοτε εγκαταλείφθηκε και κανένα ενδιαφέρον δεν εκδηλώθηκε για αυτήν από κανέναν φορέα έως τον Σεπτέμβριο του 1988, όταν μια νέα διεπιστημονική προσπάθεια ξεκίνησε υπό την αιγίδα της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών της Αθήνας, του Πανεπιστημίου Πατρών και της Εταιρείας Φίλων της Αρχαίας Ελίκης με την πρωτοβουλία και υπό την διεύθυνση της αρχαιολόγου Ντόρας Κατσωνοπούλου, για την οποία η αναζήτηση της Ελίκης υπήρξε σκοπός ζωής, και με την ενεργό συμμετοχή του γνωστού αμερικανού φυσικού και γεωαρχαιολόγου Steven Soter. Η νέα ερευνητική προσπάθεια ακολούθησε διαφορετική προσέγγιση στο ζήτημα, με εφαρμογή σύγχρονης τεχνολογίας και πρωτοποριακή μεθοδολογία συνδυαστικής τεχνικής των γεωεπιστημών και των αρχαιολογικών ανασκαφών, με αποτέλεσμα τον επιτυχή εντοπισμό της αρχαίας πόλης στην ξηρά, στην περιοχή των σημερινών χωριών Ελίκης-Ριζομύλου-Νικολαιίκων, και όχι στη θάλασσα, όπως λανθασμένα πιστευόταν πριν. Κομβικό σημείο στην επιτυχία της ανακάλυψης αποτέλεσε η νέα ερμηνεία από την Ντόρα Κατσωνοπούλου, της μαρτυρίας του φιλοσόφου και μαθηματικού Ερατοσθένη (3ος αι. π.Χ.) που επισκέφθηκε τον τόπο μετά την καταστροφή και μίλησε με τους κατοίκους του.
Οι συστηματικές έρευνες και ανασκαφές της ερευνητικής ομάδας έχουν φέρει στο φως ευρήματα που ρίχνουν φως στις συνθήκες καταστροφής της αρχαίας πόλης και αποκαλύπτουν την ιστορία της Αρχαίας Ελίκης από την 3η χιλιετία π.Χ. σχεδόν αδιάλειπτα μέχρι τον 5ο αι μ.Χ., δηλαδή για ένα ολόκληρο διάστημα 3500 χρόνων! Στον Ριζόμυλο, η ερευνητική ομάδα αποκάλυψε το αρχαιότερο πρωτο-αστικό κέντρο της Αχαΐας (2500-2100 π.Χ.) με λιθόστρωτους δρόμους και ευρύχωρα κτίρια που διασώζουν το εντυπωσιακό περιεχόμενο των δωματίων τους ανέπαφο. Ανάμεσα στα πλούσια ευρήματα, ξεχωρίζει το σπάνιο ηγεμονικό κύπελλο που είναι γνωστό από τον Όμηρο ως «δέπας αμφικύπελλον». Σημαντικά ευρήματα στα Νικολαίικα προέρχονται από την περίοδο ακμής της Αρχαίας Ελίκης, όταν ίδρυσε τη διασημότερη αχαϊκή αποικία στην Κάτω Ιταλία, την περίφημη πόλη της Συβάρεως. Μοναδικό εύρημα, τεχνικό έργο μεγάλης κλίμακας στον τομέα των μεταφορών και επικοινωνιών για την βόρεια Πελοπόννησο, αποτελεί η ανακάλυψη στην περιοχή μεταξύ Ελίκης-Ριζομύλου-Νικολαιίκων και στο εντυπωσιακό μήκος των 1300 μέτρων, της «λεωφόρου», δηλαδή του κεντρικού οδικού άξονα που ακολούθησε ο περιηγητής Παυσανίας τον 2ο αιώνα μ.Χ. κατά την διέλευσή του από την Αχαΐα.
Η ανακάλυψη της αναγεννημένης Ελίκης μετά τον σεισμό του 373 π.Χ.
Όμως, η Ντόρα Κατσωνοπούλου και η ομάδα της ανακάλυψαν μεταξύ άλλων και έναν παντελώς άγνωστο οικισμό στην περιοχή της σύγχρονης Ελίκης που ανατρέπει την παλαιά άποψη ότι η πόλη μετά τον καταστροφικό σεισμό του 373 π.Χ. εξαφανίστηκε από προσώπου γης. Η ανεύρεση κτιρίων και τάφων σε εκτεταμένη ζώνη, αποδεικνύει ότι υπήρξαν επιζώντες από τον καταστροφικό σεισμό και ότι σε μικρό χρονικό διάστημα, ήδη περί τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ., ένας νέος οικισμός αναπτύχθηκε στην δυτική πλευρά της πεδιάδας της Ελίκης που γειτονεύει με το Αίγιον. Η νέα Ελίκη που αναγεννήθηκε από τα ερείπιά της, επεχείρησε να διατηρήσει την ηγετική θέση της στο Κοινόν των Αχαιών, όπως και πριν, έκοψε μάλιστα και νομίσματα με απεικόνιση του προστάτη θεού της Ποσειδώνα και των συμβόλων του, τρίαινας και δελφινιών. Η πολιτική και οικονομική αδυναμία όμως στην οποία βρέθηκε μετά τον σεισμό, έδωσε την δυνατότητα στο γειτονικό Αίγιον να πάρει πλέον την θέση της στην ηγεσία του Κοινού.
Το μοναδικό εργαστήριο αρχαίου υφάσματος στην Ελίκη
Ανάμεσα στα κτίρια του οικισμού, εξέχουσα θέση κατέχει μεγάλο κτιριακό συγκρότημα που ανήκει σε εγκαταστάσεις βαφής και παραγωγής υφασμάτων, εύρημα μοναδικό στο είδος του στην λεκάνη της δυτικής Μεσογείου. Το τμήμα του κτιρίου που έχει ανασκαφεί μέχρι σήμερα καταλαμβάνει έκταση άνω των 1000 τ.μ. και διατηρεί σε εξαιρετική κατάσταση τις τεχνικές του εγκαταστάσεις, όπως σύμπλεγμα 4 δεξαμενών με επιμελημένα βοτσαλωτά δάπεδα, λουτήρες εμβάπτισης, πήλινες εστίες, πηλοκατασκευές πλυσίματος και καθαρισμού, αποθηκευτικούς χώρους με εντυπωσιακών διαστάσεων πίθους και χώρους διαμονής. Από τους χώρους και τα δωμάτια του κτιρίου περισυλλέχθηκαν πλούσια κινητά ευρήματα, όπως μεγάλος αριθμός αγγείων, πολλά νομίσματα πόλεων του αρχαίου ελληνικού κόσμου, ποικίλα μεταλλικά αντικείμενα, πήλινοι λύχνοι, πήλινα αντικείμενα υφαντικής, αλλά και σπανιότερα ευρήματα, όπως χάνδρες από ημιπολύτιμους λίθους και πολύτιμα μέταλλα, και πήλινο αγαλματίδιο νεαρής γυναίκας. Το εργαστήριο της Ελίκης συναποτελεί, μαζί με άλλα σύγχρονά του, δίκτυο εργαστηρίων αρχαίου υφάσματος περί τον Κορινθιακό κόλπο, διαθέτει μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις και είναι το καλλίτερα διατηρημένο όλων. Η προνομιακή του θέση, ως του μοναδικού παραθαλάσσιου εργαστηρίου του δικτύου, του εξασφάλιζε ρόλο-κλειδί στην οικονομία και το εμπόριο της περιοχής.
